تبلیغات
چو ایران نباشد تن من مباد
درباره ما


زادبوم مکانی است برای بیان عقاید،درنگ نکنید!
مدیر وب سایت : ابراهیم صیدی


آمار بازدید

کل بازدید ها :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل مطالب :
آخرین بروز رسانی :


  • تاریخ ارسال : شنبه 1393/03/17, 01:30

چکیده
:


در دین مبین اسلام ، محتوی آموزشی با فطرت الهی انسان ها هم سنخی کاملی دارد.این هم سنخی در بررسی اثرات رسانه ها بر باورهای دینی مردم بسیار حائز اهمیت است. از صدر اسلام تا کنون قوی ترین رسانه دینی همان منابر می باشند که حتی در تاریخ معاصر نیز نقش بی همتایی در تحولات اجتماعی و سیاسی جامعه داشته است.در چند سال گذشته با ورود فناوری ها نوین ارتباطی  و مخصوصاً شبکه اینترنت ، تحولی شگرف در رسانه و نقش آن در جامعه مشاهده شد و رسانه های دینی نیز از این تحولات مستثنی نبودند.و البته با این تغییرات و ورود مدرنیسم به رسانه های دینی ، به دلیل رشد سطح اطلاعات و افزایش ابزارهای اطلاعاتی و منابع دینی و راحتی دسترسی به آنها ، تأثیرات عمیق تر و سریعتری بر باورهای دینی و تربیت مذهبی مردم و به خصوص نسل جوان خواهد گذاشت.




کلید واژه ها : رسانه ، رسانه های دینی، رسانه های مدرن ، باورهای دینی، تربیت مذهبی، اثرات رسانه






مقدمه :
در چند قرن اخیر ، تغییرات بسیار زیادی در سبک زندگی اجتماعی بشر ایجاد شده است.الوین تافلر این دوران را پرتنش ترین دوران زنگی  جوامع بشری می داند. تحولات اجتماعی ناشی از انقلاب صنعتی در حوزه ارتباطات را می توان از قرن شانزدهم و اختراع دستگاه چاپ تا بلوغ این فرایند در قرن بیستم و توسعه رسانه های دیجیتال ، برشمرد.(تافلر ،112:1378)
در سیر این تحولات لاجرم رسانه های دینی با تغییر در تکنولوژی متحول شدند.این تحول در زندگی مردم تأثیر بسیار زیادی برجای گذاشته است.زمانی مبلغین مذهبی برای خطابه و موعظه از روابط چهره به چهره استفاده می کردند  و پیام های دینی خود را به مردم می رساندند. اما امروزه سیستم های جدید اطلاعاتی و ارتباطی  و دیجیتال  موجب شده است شیوه های انتقال پیام از راه دور گسترش یابد.


تعریف رسانه
منظور از رسانه هر نوع ابزار انتقال پیام  و معنی است به شرطی که حداقل دارای یک یا چند نفر مخاطب بوده  و این فعالیت تداوم داشته باشد.از این رو بر اساس این برداشت ، علاوه بر رسانه های مکتوب و مدرن ، می توان بسیاری از مجالس سخنرانی و مکان های ثابت که در آن به طور مداوم جلسات سخنرانی و گفتگو برگزار می گردد را به عنوان یک رسانه برشمرد. بنابراین تعریف ، می توان تاریخچه بسیار طولانی رای حیات رسانه در طول تاریخ بیان نمود. شاید بهتر باشد بگوییم تقریباً رسانه همزاد زندگی اجتماعی  و سیاسی بشر بوده است.
با این پیشینه می توان انواع مختلفی از رسانه ها را شناسایی کرد:
- رسانه های سنتی همانند منبر که در مجالس  سخنرانی و خطابه مورد استفاده قرار می گیرد. 
- رسانه های مکتوب همانند روزنامه،مجله ، بروشور،شب نامه ، پوستر و ...    
- رسانه های الکترونیکی همانند تلگراف، رادیو، تلویزیون ، ماهواره، اینترنت،خبرگزاری، وبلاگ و ...
در تعریف رسانه های سنتی میتوان گفت منظور از آن کلیه رسانه هایی می باشند که در شیوه های ارتباطات چهره به چهره و مستقیم قابل تعریف بوده  و می توان گفت کلیه ویژگی هایی که برای این نوع ارتباط متصور است، در این نوع رسانه ها  قابل مشاهده است.ویژگی هایی مانند ارتباط مستقیم و رودرو با مخاطبان ، تأثیرگذاری عمیق بر مخاطبان ،تأثیر گذاری اندک تکنولوژی هادر ساختار و نحوه استفاده از آنها، محدودیت حوزه انتشار و ... را بیان نمود.
به این ترتیب می توان گفت رسانه های سنتی  و کلا ارتباطات سنتی از نظر نوع مواجهه آن با مخاطبان ، تأثیرگذاری  و دامنه انتشار در مجموع به دوران کهن و حداقل به دوران گذار از شرایط سنت به ودرن هر جامعه مربوط می شود. هرچند به هیچ وجه نمی توان نقش و کارکرد آن در دوران مدرن را انکار نمود.
اما قطعاً با ظهور و تولید رسانه های جدید در زمان حاضر دیگر نمی توان نقش انحصاری به این رسانه ها اختصاص داد.رسانه های دینی در این میان جایگاه ویژه ای دارند.به گونه ای که علیرغم تحولات کماکان کارکرد های تأثیرگذار  خود را دارا هستند.
رسانه های دینی در طول زندگی سنتی تا دوران مدرن  اشکال و تغییراتی داشته اند. و این نوشتار به دنبال نشان دادن آثار این تغییرات بر زندگی و باورهای دینی مردم است.
در روزگارهای قدیم شاخص ترین رسانه دین اسلام ، منبر بود. اما با گذر زمان از سنت به مدرنیته ، ضمن حفظ اثرگذاری های محوری آن، رسانه های جدید و الکترونیک نیز به آن پیوست و تغییرات اساسی در کارکرد و آثار آن ایجاد کرده است.

طرح مسئله
اثر بخشی تربیتی در دین اسلام به این دلیل موفق بوده است که میان محتوی آموزشی  با فطرت الهی انسان ها هم سنخی کاملی مشاهده می گردد. اما به غیر از این عوامل دیگری نیز وجود دارد که در مؤثر واقع شدن آموزه های دینی نقشی اثرگذار دارد.این عوامل را در فرایند برقراری ارتباط می توان بدین صورت برشمرد:
الف) ویژگی های پیام دهنده(مبلغ دینی)
ب)ادبیات انتقال پیام دینی
ج)کمیت و کیفیت ابزار های مورد استفاده برای انتقال پیام.
د)انواع ادراکات مخاطبان از پیام مبلغ دینی.
ه) ویژگی های پیام گیرنده

از صدر اسلام تا کنون قوی ترین رسانه دینی نوعاً روش های رودررو و خطابه و همان منابر می باشند که حتی در تاریخ معاصر نیز نقش بی همتایی در تحولات اجتماعی و سیاسی جامعه داشته است.
با مطالعه تاریخ موارد بسیاری را از تأثر بسیار زیاد این رسانه سنتی بر دیدگاه های دینی و سیاسی مردم می توان مثال زد.
در تاریخ آمده است که در زمان خلافت امیرالمؤمنین حضرت علی (ع)، هنگامی که آن حضرت در محراب نماز به  دست ابن ملجم به شهادت رسیدند، در شام مردمی که تحت تأثیر رسانه های معاویه و تبلیغات آن بودند با تعجب بیان داشته اند که مگر علی (ع) هم نماز می خوانده که در محراب ضربت خورده است؟  بر کسی پوشیده نیست که تنها رسانه معاویه در شام آن روزگار همان منبر  و خطابه بوده است.
در تاریخ معاصر نیز شروع  انقلاب اسلامی مردم ایران برعلیه سلطنت طاغوت ، از خطابه آتشین امام خمینی (ره) بر منبر ، در سال 42  شکل گرفت. این تنها دو مثال از تأثیر رسانه سنتی و روش ارتباطی چهره به چهره بر باورهای دینی و مذهبی مردم بود.
  در چند سال گذشته با ورود فناوری ها نوین ارتباطی  و مخصوصاً شبکه اینترنت ، تحولی شگرف در رسانه و نقش آن در جامعه مشاهده شد.
 در استفاده از سیستم های رادیویی و تلویزیونی برای انتقال پیام تغییر رابطه چهره به چهره به رابطه شنیداری بدون حضور مخاطب و یا صرفاً با تصویر متحرک او سبب حذف احساس ناشی از حضور دو انسان در کنارهم شده و این پیام رسانی در حد ایجاد تغییر دانش صرف تنزل می یابد. از آنجا که تغییرات ایجاد شده در هر فرد خصوصاً در انتقال پیام نوعاً از چهار سطح برخوردار است ، از این گونه انتقال پیام به عنوان ضعیف ترین نوع تغییر نام برده می شود. این تغییرات عبارتند از :
1- سطح دانشی، سطحی که فقط اطلاعات بدون احساس به فرد منتقل می گردد.
2- سطح بینشی، در این سطح اطلاعات رسیده مورد باور فرد قرارگرفته و نگرش او را تحت تأثیر قرار می دهد.
3- سطح ارزشی،پیامی است که با استفاده از ارزش های حاکم بر فرد در او تغییر ایجاد می کند.
4- سطح رفتار(فردی و اجتماعی)،در این سطح اطلاعات زمینه ساز تغییر رفتار می شود.
از آنجا که باورهای دینی هر فرد بسترسازرفتارهای فردی و اجتماعی اوست، اطلاعاتی که از طریق رسانه های جدید دینیبه نسل جدید و جوانان انتقال می یابدبه دلیل فقدان وجود شرایط چهره به چهره به منظور درک احساس، قابلیت کامل برای اثربخشی نمی یابد.تأثیر ویژگی ها و نوع شخصیت و امکان الگو قرارگرفتن مبلغ و نیز ویژگی های مخاطب در رسانه های از راه دور قابل ملاحظه نیست.این فاصله مانع انتقال روح پیام به مخاطب می گردد.به همین دلیل سبب کاهش اثربخشی پیام دینی می گردد.

دین باوری در عرصه تحولات اجتماعی
الف ) دوران زندگی سنتی  

در این دوران به دلیل فقدان وجود کتابت و تکنولوژی های نوین ارتباطی  و نیز یکجا بودن محل کار و زندگی ، ارتباطات اجتماعی اعضاء خانواده با هم  و مردم با یکدیگر صرفاً چهره به چهره بوده و در انتقال پیام  ارتباطات غیر کلامی نقش بیشتری در انتقال احساس فرستنده پیام بازی می کرد.
مبلغین دینی هم از این قاعده مستثنی نبودند. آنها به هنگام وعظ یا خطابه ناچار به حفظ  فاصله گوینده با شنونده در حدی بودند که امکان رسیدن صدا به گوش فرد وجود داشته باشد. در حقیقت آنها باید همدیگر را می دیده  و با هم ارتباط برقرار می کردند.
امروزه نیز کسانی که در مراسم عبادی همانند دعا و عزاداری ها شرکت می کنند دارای احساس متفاوتی از کسانی هستند که از تلویزیون  و یا به وسیله ویدئو و همانند آن مراسم را در حالت  لمیده بر مبل  یا دراز کشیده در اتاق مشاهد می کنند.
ب) دوران  زندگی صنعتی
پس از انقلاب 1789 فرانسه  به عنوان نمادی از ثمره بلوغ رنسانس در اروپا  و کنار زدن کشیشان و کلیسای تحریف شده کاتولیک توسط مردم، رفته رفته اختراعات و اکتشافات محبوس در پشت احکام کلیسایی به زندگی مردم راه یافته و فضای آزادی نیز با آن همراه شد.
در این دوران بود که برق و رادیو، مخابرات ، تلفن و بسیاری از سیستم های توسعه ای رسانه ها کلید زده شد و آثار آنها در مناسبات اجتماعی مردم نمود پیدا کرد. در ایران نیز با ورود رادیو در دهه 1320  و تلویزیون در  دهه 1340  عملاً راه برای بهره برداری  مبلغان دینی از این گونه رسانه ها فراهم شد. (البته باید شرایط سیاسی بسته دوران پهلوی را در نظر بگیریم.)
تغییر شیوه های زندگی اقتصادی اجتماعی مردم همراه با گسترش شهرنشینی، روش های تبلیغ دین و ابزار های آن را متحول کرد.
ج) دوران پسامدرن
در شرایط اجتماعی اقتصادی جدید ، سکولاریسم و عرفی شدن  دین جایگاهی پیدا کرد.طرفداران نظریه سکولاریزاسیون  معتقدند که رشد شناخت علمی بشر در دوران جدید باعث کم اهمیت شدن دیگر انواع شناخت و دیگر نظام های معنایی از جمله دین می گردد.
در این دوران با رشد و توسعه فناوری های نوین ارتباطی و اطلاعاتی ضمن ایجاد امکان ارتباطات دوسویه انسان ها مجدداً امکان ارتباطات مستقیم(باکمک تکنولوژی) را یافتند اما به صورت انفرادی و متأسفانه بر تنهایی انسان افزوده شد.
بررسی فرایند دین پذیری در مردم
در نگاه دینی به خصوص دین مبین اسلام، دین از جایگاه فطری در انسان برخوردار است.و اساساً توحید و دین در ذات انسان ها به ودیعه گذاشته شده است. لذا هر کودکی که متولد می شود به مراه خود استعداد کافی برای پذیرش وحدانیت الهی را دارا می باشد و تنها زمینه مستعد رشد لازم دارد. به همین دلیل عرضه دین تحریف نشده الهی جایگاه خود را به راحتی در انسان می یابد.
چنانچه یادگیری رفتارهای دینی را نوعی ایجاد تغییر تلقی نماییم میتوان گفت تغییرات ایجاد شده در هر فرد همانگونه که پیشتر بدان اشاده شد، نوعاً از چهار سطح برخوردار است :
1-سطح دانشی
2- سطح بینشی
3- سطح ارزشی
4- سطح رفتار(فردی و اجتماعی)
-در سطح اول تغییرات نوعاً اطلاعات در قالب آموزش های مستقیم صورت می گیرد.بدین صورت که دین در قالب خطبه ، وعظ، کتب ، مقالات، اطلاعات موجود در شبکه های جهانی  و امثالهم به مخاطب انتقال داده می شود.
-در سطح دوم از طریق تکرار انتقال اطلاعات مشابه و جلسات وعظ و دعا به خصوص عزاداری در اسلام به طور خاصه،  اطلاعات دینی نهادینه شده و به باور و بینش تبدیل می گردد.
-در سطح سوم در صورت ماندگار شدن اطلاعات بینشی و تکرار دریافت ها سبب بروز رفتارهای فردی با نمادهای دینداری می گردد. به گونه ای که به اعمال و آداب دینی عمل خواهد کرد اما انجام آن در تنهایی صورت می گیرد.
-و بالاخره در سطح نهایی، در صورت  تقویت این رفتارها از جمله تأیید و تشویق توسط  اطرافیان خاصه گروه های اولیه ای که او عضو آن هاست؛  همانند خانواده این رفتارهای دینیتبدیل به رفتارهای اجتماعی می گردد و فرد حاضر می شود در اظار دیگران نماز خوانده به مسجد برود در مراسم عبادی سیاسی اجتماعی همچون نماز جمعه شرکت نماید.رسانه های سنتی همچون منابر و جلسات وعظ در نهادینه سازی دین نقش بسیار موثری دارند.این رسانه ها به دلیل تأثیر گذاری در لایه های زیرین  شخصیت افراد سبب می گردند که دین سالم به زودی  و به راحتی تحت تأثیر عوامل بیرونی و تبلیغات مخالف دین زایل نگردد.

نتیجه گیری
با تغییر ساختارهای اجتماعی کشور به سوی مدرنیسم ، رسانه های دینی نیز متحول شده و با تغییر و روند رشد و تمامل مخاطبان، به لحاظ رشد سطح اطلاعات و علوم ، ابزار های اطلاعاتی و ارتباطاتی نیز متحول شده اند.اگر قرار باشد که ابتدا اطلاعات دینی از طریق وعظ  و خطابه به مخاطبان رسیده ، سپس در جلسات دعا و عزاداری این اطلاعات در ذهن مخاطب جا بیفتد و تبدیل به باورهای نهادینه گردد و در نهایت با تکرار  و ممارست زیاد مخاطب با این رفتارهای دینی این ارزش ها تبدیل به رفتار دینی گردد، باید گفت دیگر چنین اتفاقی نمی افتد.به این معنی که دیگر به راحتی اطلاعات دینی رسیده از رسانه های دیجیتال جایگاه نهادینه در وجود افراد پیدا نکرده  و بالتبع در باورها و رفتارهای دینی اثر نمی گذارد. روابط چهره به چهره پیام دهنده و پیام گیرنده دینی در دوران بدون رسانه دیجیتال با کارکرد های عاطفی و تربیتی جای خود را به سرگرمی دینی در این گونه رسانه ها مبادله کرده است.علاوه بر آن کارکرد سرگرمی رسانه های دینی جدید در بی رنگ کردن دین مردم نقش تأسف باری ایفا می کنند.نماز جمعه برای تفریح، گوش کردن مداحی برای زنگ تلفن، مسابقات سوال و پرسش مذهبی سرگرم کننده تلویزیونی با همه ویژگی های خوب آن، باز هم به نوعی بازی با دین تلقی می شود.این موارد  و بسیاری از این گونه مصادیق نشان از جای خالی از تلاش ویژه در میان اهل تحقیق مسلمین دارد. حل این معضل نیازمند بازنگری در شیوه های جدید تبلیغ دین با توجه به گسترش رسانه ای جدید می باشد.


منابع :
1. تافلر الوین، موج سوم ، ترجمه شهیندخت خوارزمی، 1378 تهران.
2. آشنا حسام الدین، نشریه پگاه،31 مرداد1388
3. باهنر ناصر، رسانه ها و دین، نشر مرکز تحقیقات صدا و سیما1389
4. رزمجو جمال ، منبر اولین رسانه تاریخ اسلام، روزنامه جام جم89/12/5
5. سخنرانی ، 84/5/5 مقام معظم رهبری
6. گلشنی مهدی، از علم سکولار تا علم دینی ، پژوهشگاه علوم انسانی مطالعات فرهنگی، 1388
7. محسنیان راد مهدی ، «منبر رسانه ای که نمی میرد» روزنامه ایران، تهران ، 1382



 






ادامه مطلب
تبلیغات

تبلیغات
ّ